چرا برخی اوقات نتایج آزمایشگاه ها قابل اعتماد نیست؟ 7 دلیلی که کمتر به آن ها توجه می شود

اگر از افرادی که در آزمایشگاه ها کار می کنند بپرسید مهم ترین عامل در به دست آوردن یک نتیجه دقیق چیست احتمالا پاسخ های متفاوتی خواهید شنید. بعضی ها به مهارت های آزمایشگاهی کاربر اشاره می کنند، بعضی کیفیت مواد اولیه را مهم تر می دانند و عده ای هم به نقش استفاده از دستگاه های استاندارد اشاره می کنند. واقعیت این است که هیچ کدام از این عوامل به تنهایی تضمین کننده یک نتیجه قابل اعتماد نیستند.

در بسیاری از موارد نتیجه نهایی تحت تاثیر مجموعه ای از جزئیات قرار می گیرد، جزئیاتی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند اما نادیده گرفتن آن ها می تواند نتیجه یک آزمایش را کاملا تغییر دهد. از نحوه نگهداری مواد تا شرایط محیطی، کالیبراسیون دستگاه، رعایت اصول آزمایشگاهی و کار با دستگاه و حتی شیوه تمیز کردن ابزارها همه می توانند در کیفیت نتیجه نقش داشته باشند.  

 

1.    کیفیت نمونه مهم تر از چیزی است که تصور می شود

هر آزمایشی با یک نمونه شروع می شود و اگر مشکلی در نمونه وجود داشته باشد احتمال وقوع خطا در نتیجه آزمایش بسیار زیاد است. نگهداری نامناسب، تغییر دما و حتی آلودگی در نمونه اولیه می توانند باعث تغییر در ویژگی های نمونه و کاهش کیفیت آن شوند. در چنین شرایطی حتی اگر تمام مراحل آزمایش به درستی انجام شوند باز هم نتیجه نهایی قابل اطمینان نخواهد بود.

2.    آلودگی هایی که دیده نمی شوند

همه آلودگی ها با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نیستند. ذرات معلق، میکروارگانیسم ها و یا آلودگی های شیمیایی می توانند بدون اینکه دیده شوند نتیجه آزمایش را تغییر دهند. این موضوع به ویژه در آزمایشگاه هایی که با نمونه های بیولوژیکی یا مواد حساس سروکار دارند اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل استریل سازی ظروف و سطوح آزمایشگاهی و استفاده از هودهای مناسب بخشی از فرآیند کنترل کیفیت محسوب می شوند.

 

3.    کالیبراسیون

هر دستگاهی ممکن است پس از گذشت مدت زمان قابل توجهی از تنظیمات دقیق خود خارج شود. این تغییر آنقدر تدریجی است که اکثر مواقع کاربر متوجه آن نخواهد شد اما روی نتیجه آزمایش تاثیر منفی خواهد گذاشت. بنابراین برای جلوگیری از این اتفاق آزمایشگاه ها برنامه های مشخصی برای کالیبراسیون دوره ای دارند و این کار را تنها در زمانی که دستگاه دچار مشکلی شده است انجام نمی دهند بلکه در زمانی انجام می دهند که از وقوع مشکل در دستگاه و در ادامه ایجاد خطا در نتیجه آزمایش پیشگیری شود.

4.    شرایط محیطی نامناسب

عواملی مانند دما، رطوبت و گرد و غبار می توانند روی برخی از آزمایش ها اثر بگذارند. بعضی از مواد شیمیایی و نمونه های حساس نسبت به تغییرات محیطی واکنش نشان می دهند و همین موضوع باعث ایجاد اختلال در فرآیند آزمایش و تغییر نتیجه آزمایش می شود. به همین دلیل طراحی استاندارد فضای آزمایشگاه و استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی مناسب نقش مهمی در ایجاد شرایط مناسب برای انجام آزمایش را دارند. 

5.    مهارت آزمایشگاهی و دقت پایین کاربر

با وجود پیشرفت تجهیزات و خودکار شدن بسیاری از فرآیندها هنوز هم نقش کاربر در آزمایشگاه بسیار پررنگ است اما در پی آن احتمال بروز خطاهای انسانی هم وجود دارد که بسیاری از این خطاها با رعایت چند نکته ساده قابل پیشگیری هستند. به عنوان مثال می توان آموزش دقیق به کاربران، به روزرسانی دستورالعمل های آزمایشگاهی و رعایت دقیق مراحل انجام آزمایش احتمال بروز اشتباهات حین انجام آزمایش را تا حد زیادی کاهش می دهد.

6.    نگهداری نامناسب از تجهیزات

تجهیزات آزمایشگاهی نیز مانند هر وسیله دیگری نیاز به سرویس منظم و نگهداری مناسب دارند. اگر سرویس های دوره ای انجام نشود و قطعات فرسوده تجهیزات آزمایشگاهی تعویض یا تعمیر نشوند ممکن است به مرور زمان باعث کاهش دقت و عملکرد تجهیزات آزمایشگاهی شوند و در نتایج آزمایش تاثیر بگذارند. نگهداری نامناسب از وسایل آزمایشگاهی نه تنها باعث هدر رفتن زمان و انرژی می شود بلکه باعث ایجاد هزینه های اضافی و نیاز به تکرار انجام آزمایش نیز می شود. خرید دستگاه های آزمایشگاهی با کیفیت بالا با گارنتی معتبر از شرکت هایی مانند رویان ایران، که بزرگترین مرجع تخصصی تولید و فروش تجهیزات آزمایشگاهی در کشور است، نیز هزینه های نگهداری ملزومات را کاهش می دهد و شما یک خرید برای مدت طولانی استفاده مداوم انجام می دهید. 

7.    کنترل کیفیت

برخلاف تصور خیلی ها کنترل کیفیت تنها در پایان کار انجام نمی شود بلکه باید از همان لحظه شروع آزمایش تا لحظه پایان و ثبت نتیجه ادامه داشته باشد. بررسی عملکرد دستگاه ها، کنترل شرایط محیطی، استفاده از مواد استاندارد همگی بخشی از یک سیستم کنترل کیفیت هستند. هرچه این فرآیند منظم تر انجام شود احتمال بروز خطا کمتر خواهد شد.

دقت در آزمایشگاه حاصل توجه به جزئیات است

در آزمایشگاه هیچ جزئیاتی کم اهمیت نیست. از نمونه و شرایط نگهداری گرفته تا کالیبراسیون دستگاه ها،  مهارت کاربران و نگهداری صحیح از دستگاه ها همگی موارد تعیین کننده ای هستند که می توانند بر نتایج آزمایش ها و قابل اعتماد بودن آن ها تاثیر بگذارند.

درواقع اغلب خطاهای آزمایشگاهی به خاطر یک اشتباه بزرگ رخ نمی دهند بلکه حاصل چند بی دقتی کوچک هستند که در کنار هم اثر خود را نشان می دهند. بنابراین توجه به جزئیات، دستورالعمل ها و استانداردهای لازم همیشه کم هزینه تر از تکرار آزمایش ها و جبران اشتباهات است.